ആരുടെ ഭാരതാംബ?
സന്തോഷ് കുമാര്
ഭാരതാംബ എന്ന സങ്കല്പ്പം ഹിന്ദുത്വ ദേശീയതയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു ആശയമാണ്. ഇത് ഇന്ത്യയെ ഒരു ഹിന്ദു ദേവതയായി, ‘ഭാരത മാതാവ്’ ആയി ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ഈ സങ്കല്പ്പം ഹിന്ദു ദേവതാ സങ്കല്പങ്ങളുമായി ചേര്ത്താണ് അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. ഇന്ത്യന് സ്വാതന്ത്ര്യസമരകാലത്തും അതിനുശേഷവും ദേശീയ ഏകീകരണത്തിനായി ഇത് ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടു.
‘ഭാരതാംബ’ സങ്കല്പ്പത്തില് ദലിത് പ്രാതിനിധ്യം എന്ത്? ‘ഭാരതാംബ’ എന്ന സങ്കല്പ്പം സവര്ണ്ണ ഹിന്ദു ദേശീയതയുമായി ഇഴചേര്ന്ന് കിടക്കുന്നു. ദുര്ഗ്ഗാദേവി പോലുള്ള സവര്ണ്ണ ദേവതാ സങ്കല്പങ്ങളുമായി ഇതിനെ ബന്ധിപ്പിക്കാറുണ്ട്. ഇത് ദലിത് സമൂഹത്തെയും മറ്റ് പിന്നോക്ക വിഭാഗങ്ങളെയും ഈ സങ്കല്പത്തില് നിന്ന് അകറ്റിനിര്ത്തുന്നു. പരമ്പരാഗതമായി സവര്ണ്ണ ആചാരങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു ദേവതാ സങ്കല്പ്പം ആയതിനാല്, ദലിത് സമൂഹത്തിന് അതില് ഒരു ഇടം ഇല്ല. ഇന്ത്യന് സമൂഹത്തില് ദലിത് വിഭാഗങ്ങള് നേരിട്ട ചരിത്രപരമായ പാര്ശ്വവല്ക്കരണം ‘ഭാരതാംബ’ സങ്കല്പത്തിലും പ്രതിഫലിച്ചിട്ടുണ്ട്. ദേശീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങളില് ദലിത് നേതാക്കള്ക്ക് അര്ഹമായ പ്രാതിനിധ്യം ലഭിക്കാതെ പോയതും അവരുടെ കാഴ്ചപ്പാടുകള് അവഗണിക്കപ്പെട്ടതും ഈ സങ്കല്പ്പത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നതില് സ്വാധീനം ചെലുത്തി
ദലിത് ചിന്തകര് ‘ഭാരതാംബ’ പോലുള്ള സവര്ണ്ണാധിപത്യപരമായ ദേശീയ സങ്കല്പ്പങ്ങളെയും ചിഹ്നങ്ങളേയും വിമര്ശിക്കുകയും, നിരാകരിക്കുകയും സാമൂഹിക നീതിയും സമത്വവും ഉള്ക്കൊള്ളുന്ന ബദല് ദേശീയ സങ്കല്പ്പങ്ങള് മുന്നോട്ട് വെക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ഡോ. ബി.ആര്. അംബേദ്കര് പോലുള്ളവര് ജാതിരഹിതവും മതേതരവുമായ ഒരു ഇന്ത്യയെയാണ് വിഭാവനം ചെയ്തത്. അല്ലാതെ ഏതെങ്കിലും ഒരു പ്രത്യേക മതവിഭാഗത്തിന്റെ ദേവതാ സങ്കല്പ്പത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ദേശീയതയെയല്ല.
‘ഭാരതാംബ’ സങ്കല്പ്പം എല്ലാ വിഭാഗങ്ങളെയും, പ്രത്യേകിച്ച് ദലിതരെയും ആദിവാസികളെയും, ഉള്ക്കൊള്ളുന്നുണ്ടോ എന്നത് ഒരു വലിയ ചോദ്യമാണ്. ഈ സങ്കല്പ്പം ഉയര്ത്തിപ്പിടിക്കുമ്പോള്, ജാതിപരമായ അസമത്വങ്ങളെയും വിവേചനങ്ങളെയും അഭിസംബോധന ചെയ്യാന് കഴിയുന്നുണ്ടോ എന്നതും പ്രധാനമാണ്.
‘ഭാരതാംബ’ എന്ന സങ്കല്പ്പം ഇന്ത്യന് ദേശീയതയുടെ ബിംബമായി അവതരിപ്പിക്കുമ്പോള്, അതില് ദലിത് പ്രാതിനിധ്യം എന്നത് ശൂന്യമാണ്. ദേശീയ സങ്കല്പ്പങ്ങളില് എല്ലാ വിഭാഗങ്ങളെയും ഉള്ക്കൊള്ളുന്ന, യഥാര്ത്ഥത്തില് സമത്വവും നീതിയും ഉറപ്പാക്കുന്ന ഒരു സമീപനമാണ് ഉണ്ടാകേണ്ടത്.
